Misemo ya Hekima: Hazina Iliyofichika katika Lugha ya Kiswahili
Katika utamaduni wa Kiafrika, na hasa miongoni mwa Waswahili, misemo ya hekima (pamoja na methali, nahau na semi) imekuwa kama hazina ya busara iliyokusanywa kwa vizazi vingi. Maneno machache tu yanayotamkwa kwa ustadi yanaweza kufundisha funzo kubwa zaidi kuliko hotuba ndefu. Misemo hii mara nyingi hutumia picha za kawaida za maisha (kama samaki, ndege, maji, moto, mimea n.k.) ili kutoa maana za kina kuhusu maadili, tabia, uhusiano na maisha kwa ujumla.
Hapa nitakuletea makala fupi yenye baadhi ya misemo maarufu ya hekima ya Kiswahili, pamoja na maana zake na maelezo kidogo ya matumizi yake katika maisha ya kila siku.
- Samaki anayefunga mdomo wake hashikwi na ndoano Maana: Mtu anayejificha, asiyezungumza mengi au asiyejionyesha sana huwa salama na hatakwama kwenye matatizo. Tumizi: Inakukumbusha umuhimu wa kunyamaza wakati mwingine na kuepuka kujionyesha kupita kiasi.
- Asiyesikia la mkuu huvunjika guu Maana: Anayekataa ushauri wa wazee au wenye uzoefu huangukia matatizoni makubwa. Tumizi: Inafundisha heshima kwa wazazi na wataalamu; busara huja kwa kusikiliza waliopita mbele yetu.
- Akili ni nywele, kila mtu ana zake Maana: Kila mtu ana mawazo na mtazamo wake wa kipekee; hakuna akili moja inayofaa kila mtu. Tumizi: Inatufundisha kuheshimu tofauti za mawazo na kuepuka kuwadharau wengine kwa sababu tu mawazo yao ni tofauti.
- Mwenye pupa hadiriki kula tamu Maana: Mtu mwenye haraka sana mara nyingi hukosa fursa nzuri au hupata hasara. Tumizi: Inakushauri kuwa na subira; vitu vizuri mara nyingi vinahitaji muda na uvumilivu.
- Heri kuchelewa kuliko kufika mapema kwenye kaburi Maana: Ni bora kuchelewa kidogo kuliko kufanya haraka na kujiingiza hatarini au kufa. Tumizi: Inatumika kuwakumbusha watu wasikimbilie maamuzi makubwa bila kufikiria vizuri.
- Mwenye macho haambiwi tazama Maana: Mtu mwenye busara na uangalifu anajua mwenyewe nini cha kufanya bila kuambiwa. Tumizi: Inasifu watu wenye ufahamu wa haraka na wa kina.
- Asiyefunzwa na mamae hufunzwa na ulimwengu Maana: Kama mzazi hakukufundisha adabu na maadili, maisha yenyewe yatakufundisha kwa njia ngumu (maradufu). Tumizi: Inasisitiza umuhimu wa malezi mema tangu utotoni.
- Fumbo mfumbie mjinga, mwerevu huligangua Maana: Tumia lugha ya mafumbo kwa mjinga, lakini mwerevu ataelewa hata bila kuelekezwa moja kwa moja. Tumizi: Inatumika wakati wa kutoa ushauri kwa njia ya mafumbo ili kumudu mwerevu tu.
- Afya ni bora kuliko mali Maana: Afya njema ina thamani kubwa kuliko utajiri wowote. Tumizi: Inakukumbusha kuweka afya yako mbele hata ukiwa na shughuli nyingi za kutafuta pesa.
- Mwamba ngoma huvutia Maana: Mtu mwenye sifa nzuri au mali huvutia watu wengi (mara nyingi kwa nia mbaya). Tumizi: Inakushauri kuwa makini na marafiki wapya unapofanikiwa.
Misemo hii ni kama chemchemi ya hekima ambayo haikauki kamwe. Hata katika enzi ya mitandao ya kijamii na teknolojia, bado tunayasikia na kuyatumia kila siku kwa sababu yanawasiliana moja kwa moja na ukweli wa maisha.
Je, kuna misemo gani unayoipenda zaidi au unayoona inafaa zaidi katika maisha ya leo? Au labda unayo moja ambayo umesikia hivi karibuni na ungetaka maana yake ifafanuliwe zaidi? Shiriki nasi!
Hekima ya Kiswahili bado inang’aa na inafundisha vizazi vipya kila siku. Methali ni mafuta ya mawese ambayo kwayo maneno huliwa. (Chinua Achebe)
