Tarehe 6 Machi 2026, Mashariki ya Kati inakabiliwa na vita kubwa na ya moja kwa moja kati ya Iran na Israel, ambapo Marekani imeingia moja kwa moja kushirikiana na Israel. Vita hivi vilianza rasmi tarehe 28 Februari 2026 wakati Israel na Marekani zilipoanzisha operesheni ya pamoja ya mashambulizi ya anga dhidi ya Iran, yakiwalenga vituo vya nyuklia, besi za kombora, na maeneo ya kijeshi na serikali. Hii ni vita ya pili kubwa baada ya “Vita vya Siku 12” (Twelve-Day War) Juni 2025, na inaendelea hadi sasa huku Iran ikirusha makombora ya kulipiza kisasi na Israel-Merika zikiendelea kushambulia besi za makombora na rada.
Vita hivi si vya ghafla. Ni matokeo ya miongo kadhaa ya uadui ulioanza baada ya Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran mwaka 1979, na kuongezeka sana baada ya shambulio la Hamas la Oktoba 2023. Hapa nitaeleza uhusiano wa miaka ya nyuma hadi sasa, mizozo ya awali, chanzo cha vita vya sasa na wakati vilipoanza.
Uhusiano wa Iran na Israel Kabla ya 1979: Marafiki na Washirika
Kabla ya 1979, Iran na Israel walikuwa marafiki wa karibu. Iran ilikuwa moja ya nchi za kwanza za Kiislamu (ya pili baada ya Uturuki) kutambua Israel rasmi mwaka 1950, ingawa ilipiga kura dhidi ya Mpango wa Umoja wa Mataifa wa kugawanya Palestina mwaka 1947. Chini ya Shah Mohammad Reza Pahlavi, nchi mbili zilikuwa na uhusiano mkubwa wa kiuchumi, kibiashara na kijeshi. Kulikuwa na ndege za kila siku kati ya Tehran na Tel Aviv, watalii walitembelea pande zote mbili, na Israel iliuza silaha na teknolojia kwa Iran.
Hata wakati wa Vita vya Iran-Iraq (1980-1988), Israel ilimsaidia Iran kwa siri kwa kuuza silaha licha ya uadui wa umma. Uhusiano huu ulikuwa wa kimkakati: Iran ilitaka kuzuia ushawishi wa Waarabu, wakati Israel ilitaka rafiki katika eneo lililozungukwa na maadui.
Mapinduzi ya 1979 na Mwanzo wa Uadui
Kila kitu kilibadilika mwaka 1979 baada ya Mapinduzi ya Kiislamu yaliyomwondoa Shah na kumleta Ayatollah Ruhollah Khomeini madarakani. Serikali mpya ya Jamhuri ya Kiislamu ilikataa uhusiano wowote na Israel, ikageuza ubalozi wa Israel mjini Tehran kuwa ubalozi wa Palestina, na ikaweka sera rasmi ya “kuondoa Israel katika ramani”. Iran ilianza kuwaita Israel “Taifa la Shetani Mdogo” na kuunga mkono vikundi vya Kipalestina kama Hamas na Islamic Jihad.
Tangu wakati huo, uhusiano umekuwa wa uadui mkubwa. Iran ilianza kuunda “Mhimili wa Upinzani” (Axis of Resistance) – ikiwapa silaha na mafunzo Hezbollah nchini Lebanon, Hamas Gaza, Houthis Yemen na makundi mengine.
Mzozo wa Kiproksi na Mapigano ya Awali (1985 hadi 2023)
Tangu 1985, nchi mbili zimekuwa katika “vita vya kivuli” (proxy conflict). Iran imewapa Hezbollah na Hamas silaha na pesa ili kushambulia Israel. Israel imejibu kwa kushambulia besi za Iran nchini Syria na kuua wanasayansi wa nyuklia wa Iran (kama Mohsen Fakhrizadeh mwaka 2020) na maofisa wa IRGC.
Mifano ya mizozo ya awali:
- Vita vya Lebanon 2006: Hezbollah (inayoungwa mkono na Iran) ilishambulia Israel.
- Operesheni Stuxnet (2010): Israel na Merika ziliharibu programu ya nyuklia ya Iran kwa virusi.
- Mashambulizi mengi ya Israel dhidi ya Iran nchini Syria ili kuzuia silaha kufika Hezbollah.
Hakuna vita ya moja kwa moja hadi 2024, lakini mvutano ulikuwa mkubwa.
Chanzo cha Vita vya Sasa na Kuanza Kwake
Chanzo kikuu cha vita vya sasa ni programu ya nyuklia ya Iran ambayo Israel inaiona kama tishio la kuwepo kwake (existential threat), pamoja na msaada wa Iran kwa makundi yanayoshambulia Israel (Hamas, Hezbollah). Baada ya shambulio la Hamas la Oktoba 7, 2023, Israel iliharibu uwezo wa Hamas na Hezbollah, na hivyo ikaona fursa ya kumaliza tishio la Iran moja kwa moja.
Mfululizo wa moja kwa moja ulianza 2024:
- 1 Aprili 2024: Israel ilishambulia ubalozi wa Iran Damascus, ikaua majenerali wa IRGC.
- 13-14 Aprili 2024: Iran ilirusha makombora na drones 300+ (Operation True Promise) – shambulio la kwanza moja kwa moja dhidi ya Israel.
- Oktoba 1, 2024: Iran ilirusha makombora 200+.
- Oktoba 26, 2024: Israel ilishambulia besi za Iran.
Vita vya Siku 12 (Juni 2025): Israel ilishambulia vituo vya nyuklia na kuua maofisa; Iran ilirudi; Merika iliingia na kushambulia Fordow, Natanz na Isfahan. Vita viliisha kwa mapatano Juni 24, 2025.
Vita vya sasa vilianza rasmi Februari 28, 2026: Israel na Marekani (chini ya Rais Donald Trump) walianza operesheni kubwa ya pamoja (Rising Lion/Epic Fury) iliyowalenga vituo vya nyuklia, makombora na maofisa wa juu wa Iran, hata kuua Kiongozi Mkuu Ali Khamenei. Iran imejibu kwa makombora na kushambulia nchi za Ghuba. Vita vinaendelea hadi sasa (Machi 2026) na vimesababisha vifo vya mamia Iran na kadhaa Israel. Lengo la Israel-Merika ni kudhoofisha programu ya nyuklia na labda kubadilisha serikali.
Hali ya Leo na Athari
Kufikia Machi 6, 2026, Israel na Marekani zinaendelea kushambulia besi za makombora Iran, wakati Iran inarusha makombora na kuungwa mkono na Hezbollah. Strait of Hormuz imefungwa, bei ya mafuta imepanda, na ulimwengu unaogopa kuenea kwa vita. Maelfu wamekufa au kujeruhiwa, na serikali ya Iran inaongozwa na baraza la muda.
Kwa ufupi, uhusiano wa Iran-Israel ulibadilika kutoka urafiki wa karibu (kabla 1979) hadi uadui wa kipekee baada ya Mapinduzi. Mzozo wa kivuli ulidumu miongo kadhaa, ukageuka kuwa vita vya moja kwa moja 2024, vita vifupi 2025, na sasa vita kubwa tangu Februari 28, 2026. Chanzo ni programu ya nyuklia na mhimili wa upinzani wa Iran. Vita hivi vinaweza kubadilisha ramani ya Mashariki ya Kati kabisa.
Vita vinaendelea – ulimwengu unasubiri suluhisho la amani.
