Presha ya kupanda, au shinikizo la damu la juu (hypertension), ni moja ya magonjwa yanayoitwa “silent killer” au “muuaji kimya” duniani kote. Watu wengi wanaishi nayo kwa miaka mingi bila kujua, wakati hiyo inaharibu moyo, mishipa ya damu, figo, macho na ubongo polepole. Kulingana na takwimu za kimataifa, karibu nusu ya watu wenye presha hawajui kuwa wana ugonjwa huo hadi inaposababisha matatizo makubwa kama kiharusi, mshtuko wa moyo au kushindwa kwa figo.
Kwa nini Presha haionyeshi dalili mapema?
Mwili wa binadamu una uwezo wa kuzoea shinikizo la damu lililo juu kidogo kidogo. Damu inaposukuma kwa nguvu zaidi dhidi ya kuta za mishipa, mishipa inazidi kuwa ngumu na nyembamba polepole, lakini mara nyingi hakuna maumivu au ishara zinazoonekana mara moja. Uharibifu huu unaendelea kimya kwa miaka, na unaweza kuanza hata katika umri wa miaka 30 au 40 bila dalili yoyote. Dalili zinapoonekana, mara nyingi zinaonyesha kuwa ugonjwa umefikia hatua hatari au “hypertensive crisis” (presha zaidi ya 180/120 mmHg). Hii ndiyo sababu inaitwa silent killer – inaua bila kutoa onyo la wazi.
Kwa wengi, presha ya juu haileti dalili hata kama inafikia viwango vya hatari. Hii inafanya uchunguzi wa mara kwa mara kuwa muhimu sana.
Dalili hatari zinazoweza kuonekana
Ingawa si kawaida, baadhi ya watu wanaweza kupata dalili hizi hasa wakati presha imepanda sana:
- Maumivu ya kichwa makali, hasa asubuhi au nyuma ya kichwa. Yanahisi kama kichwa kinapiga au kuumwa sana na hayawezi kupona kwa dawa za kawaida za maumivu.
- Mapigo ya moyo kwenda mbio (heart palpitations) au hisia ya moyo kugonga sana kifuani, shingoni au masikioni.
- Kuishiwa pumzi au upungufu wa hewa hata unapopumzika.
- Kutokwa na damu puani mara kwa mara bila sababu.
- Maono kuwa hafifu, kuona vitu viwili, kizunguzungu au kuchanganyikiwa.
- Uchovu mkubwa, maumivu ya kifua au kichefuchefu.
Dalili hizi si maalum kwa presha pekee – zinaweza kutokana na magonjwa mengine – lakini zinapojitokeza ghafla na kuwa kali, ni muhimu kutafuta msaada wa daktari mara moja kwani zinaweza kuashiria hatari ya kiharusi au mshtuko wa moyo.
Nani yuko kwenye hatari kubwa ya kupata presha?
Kuna watu ambao wako katika hatari zaidi kutokana na sababu zisizoweza kubadilishwa na zile zinazoweza kubadilishwa:
Sababu zisizobadilika:
- Umri mkubwa (hatari huongezeka baada ya miaka 65, lakini inaweza kuanza mapema).
- Historia ya familia (kama wazazi au ndugu wa karibu wana presha).
- Jinsia na rangi (wanaume wengine huwa na hatari zaidi katika umri mdogo, na baadhi ya makundi ya rangi huwa na kiwango cha juu).
Sababu zinazoweza kubadilishwa (lifestyle):
- Kunenepa kupita kiasi au fetma (obesity).
- Kula chumvi nyingi, vyakula vya kukaanga na vyenye mafuta mengi, na kutoa matunda na mboga kidogo.
- Kutofanya mazoezi ya kila siku.
- Kunywa pombe kupita kiasi.
- Kuvuta sigara au kutumia tumbaku.
- Msongo wa mawazo wa muda mrefu (stress).
- Magonjwa mengine kama kisukari, figo au cholesterol nyingi.
Hata vijana wanaweza kupata presha kutokana na maisha ya kukaa sana, kula chakula cha haraka na kunenepa. Katika nchi zinazoendelea, fetma na maisha ya kukaa ofisini yanazidisha tatizo hili.
Namna ya kugundua mapema
Njia pekee ya kujua kama una presha ni kupima shinikizo la damu mara kwa mara. Kipimo ni rahisi, hakina maumivu na kinaweza kufanywa kliniki, maduka ya dawa au hata nyumbani kwa mashine ndogo.
- Shinikizo la kawaida: chini ya 120/80 mmHg.
- Dalili ya presha: 120-139/80-89 mmHg.
- Presha ya juu: 140/90 mmHg au zaidi.
Pendekezo: Watu wazima wote wanashauriwa kupima angalau mara moja kwa mwaka, na mara nyingi zaidi kama wako kwenye hatari. Ikiwa unapima nyumbani, chukua wastani wa vipimo kadhaa kwa siku tofauti.
Hitimisho na ushauri
Presha ya kupanda inaweza kuzuiliwa na kudhibitiwa kwa urahisi ikiwa utagundua mapema. Badilisha maisha yako: punguza chumvi, kula matunda na mboga zaidi, fanya mazoezi angalau dakika 30 kwa siku, punguza uzito, epuka sigara na pombe nyingi, na simamia stress. Ikiwa daktari atagundua presha, fuata dawa na ushauri wake bila kukosa.
Usisubiri dalili zionekane – presha inaharibu kimya. Pima leo, jilinde kesho. Afya yako ni mali yako muhimu zaidi. Wasiliana na daktari wako au kliniki ya karibu kwa ushauri wa kibinafsi.
Kumbuka: Makala hii ni kwa elimu tu. Si badala ya ushauri wa matibabu. Tafuta msaada wa kitaalamu kila wakati.
Soma makala zaidi:
Dalili za UTI kwa Wanawake na Tiba Rahisi Nyumbani Bila Dawa
