Viwanda vya Nguo nchini Tanzania – Uwezo Mkubwa na Changamoto za Kukuza Thamani
Tanzania ni moja ya wazalishaji wakubwa wa pamba barani Afrika, na zao hili linawapa maisha zaidi ya watu 500,000, hasa wakulima wadogo katika mikoa kama Shinyanga, Mwanza, Simiyu na Singida. Pamba ya Tanzania inajulikana kwa ubora wake, lakini kwa miaka mingi nchi imekuwa ikiuza pamba ghafi (lint) nje ya nchi bila kuongeza thamani. Zaidi ya asilimia 80 ya pamba inaondoka nchini kama malighafi, na hivyo kupoteza fursa kubwa ya ajira, mapato na ukuaji wa viwanda. Viwanda vya nguo vinawakilisha fursa muhimu ya kugeuza rasilimali hii kuwa bidhaa zenye thamani ya juu kama vitambaa, nguo na bidhaa zilizomalizika.
Historia na Hali ya Sasa
Katika miaka ya 1970 na 1980, Tanzania ilikuwa na viwanda vya nguo vingi (hadi 33 au zaidi), na sekta hii ilikuwa moja ya waajiri wakubwa nchini, ikiajiri karibu watu 37,000 wakati mmoja na kuchangia mapato ya serikali. Viwanda vilikuwa vimeundwa ili kuongeza thamani ya pamba na kupunguza uagizaji wa nguo za nje. Hata hivyo, baada ya mageuzi ya kiuchumi na kufunguliwa kwa soko (liberalization), sekta ilidhoofika kutokana na ushindani wa nguo za mitumba na bidhaa za bei nafuu kutoka nchi kama China, India na Pakistan.
Kufikia 2025, idadi ya viwanda vilivyofanya kazi ilishuka hadi mitatu au machache tu, na uzalishaji wa vitambaa ulipungua kutoka mita milioni 53 mwaka 2020 hadi mita milioni 32 mwaka 2024 (kupungua kwa karibu asilimia 40). Sekta ya nguo inachangia chini ya asilimia 7 ya thamani iliyoongezwa katika sekta ya viwanda. Hata hivyo, serikali inaendelea kushinikiza uwekezaji kupitia Special Economic Zones (SEZ) na Textile Development Unit (TDU) ili kufufua sekta hii. Mwaka 2026, kuna mazungumzo ya kuongeza fedha katika bajeti ya 2026/27 kwa ajili ya kuendeleza maeneo maalum ya viwanda na kuvutia wawekezaji wa kigeni, hasa kutoka China na Uturuki.
Viwanda Muhimu Vinavyofanya Kazi
Ingawa idadi imepungua, baadhi ya viwanda bado vipo na vinaendelea:
- 21st Century Textile Mills (Morogoro): Moja ya viwanda vikubwa zaidi nchini, kinachomilikiwa na MeTL Group. Ni kiwanda cha kisasa kinachozalisha vitambaa na nguo, na ni mwajiri mkubwa zaidi katika sekta hii.
- Nida Textile Mills (Dar es Salaam): Inazalisha khanga, kitenge, batiki na bidhaa zingine za pamba. Inajulikana kwa ubora na michakato iliyojumuishwa.
- Sunflag Tanzania Limited (Arusha): Inazalisha nguo, neti za mbu na bidhaa za knitted. Ni mmoja wa wauzaji wakubwa wa nje, hasa kwa soko la Ulaya.
- Afritex Ltd (Tanga) na wengine kama Mwatex (Mwanza), A to Z Textile Mills (inazalisha neti za mbu), na Tanzania China Friendship Textile.
Serikali imetaja kuwa kuna uwezo wa kuzalisha nyuzi (spinning) tani 66,552 kwa mwaka na vitambaa (knitting) tani 7,920, ingawa matumizi halisi ni mdogo. Kuna orodha ya viwanda kama 8 hadi 12 vinavyotajwa katika maeneo mbalimbali.
Fursa na Uwezo
Tanzania ina faida kubwa:
- Pamba bora na bei nafuu ya kazi.
- Upatikanaji wa soko kupitia AGOA (African Growth and Opportunity Act) ambapo zaidi ya asilimia 95 ya mauzo ya nguo kwenda Marekani yanafaidika na upendeleo huu.
- Sera za serikali kama ujenzi wa viwanda katika maeneo maalum (k.m. Kongani ya Kwala) na kutafuta wawekezaji ili kuongeza thamani.
- Ukuaji wa sekta ya viwanda kwa ujumla (asilimia 5.1 mwaka 2021) na lengo la kuunda ajira nyingi, hasa kwa wanawake na vijana.
Ikiwa sekta itafufuka, inaweza kuongeza mapato ya nchi, kupunguza umaskini vijijini na kutoa ajira elfu nyingi. Wawekezaji wa kigeni wanakaribishwa katika spinning, weaving, dyeing na garment manufacturing.
Changamoto Zinazokabili Sekta
- Usafirishaji wa malighafi: Pamba nyingi huuzwa ghafi, hivyo thamani inakwenda nje.
- Miundombinu dhaifu: Umeme, maji na usafiri bado ni changamoto, na hivyo kuongeza gharama za uzalishaji.
- Ushindani mkali wa mitumba na bidhaa za bei nafuu kutoka nje.
- Mashine za zamani na ukosefu wa wataalamu wenye ustadi wa kisasa.
- Gharama za juu za umeme, kemikali zinazoagizwa na kodi.
- Uzalishaji mdogo wa ndani wa pamba (mara nyingi chini ya tani 450,000 kwa msimu) na mvua zinazotegemewa.
Hatua za Serikali na Maendeleo ya Baadaye
Serikali inahakikisha viwanda vinavyofanya kazi vinaendelea na inatafuta wawekezaji kupitia Wizara ya Viwanda na Biashara. Kuna mpango wa kuongeza matumizi ya pamba ya ndani hadi asilimia 60 au zaidi. Mwaka 2026, kuna mazungumzo na wawekezaji wa Uturuki, China na wengine ili kufufua ginneries, spinning na viwanda vya nguo. Ikiwa bajeti ya 2026/27 itawekeza katika SEZ, sekta inaweza kuona ukuaji mkubwa.
Hitimisho
Viwanda vya nguo nchini Tanzania vina uwezo mkubwa wa kuwa injini ya ukuaji wa kiuchumi, hasa kwa kuunganisha kilimo na viwanda. Ili kufanikiwa, inahitajika ushirikiano kati ya serikali, wawekezaji na sekta binafsi: kuboresha miundombinu, kutoa mafunzo, kupunguza gharama za uzalishaji na kulinda soko la ndani kidogo. Ikiwa hatua zitachukuliwa kwa wakati, Tanzania inaweza kuwa kiongozi wa sekta ya nguo barani Afrika, kutoa ajira, kuongeza mapato ya kigeni na kuwapa wakulima thamani bora ya mazao yao. Sekta hii sio tu biashara, bali ni njia ya maendeleo endelevu na kujitegemea kiuchumi.
