Jipu la kwapa (pia linajulikana kama boil au furuncle kwenye kiingereza) ni uvimbe wenye uchungu, unaojazwa na usaha (pus), ambao hutokea kwenye eneo la kwapa. Eneo hili huwa na nywele nyingi, tezi za jasho na unyevu mwingi, hivyo linakuwa mahali pa kawaida pa maambukizi ya bakteria. Jipu moja linaitwa furuncle, wakati majipu mengi yanayoungana yanaitwa carbuncle. Wakati mwingine hali inayohusiana na majipu yanayorudi-rudi kwenye kwapa ni Hidradenitis Suppurativa (HS), ugonjwa sugu wa uchochezi.
Sababu za Jipu la Kwapa
Sababu kuu ni maambukizi ya bakteria, hasa Staphylococcus aureus (staph). Bakteria hii huishi kwenye ngozi na pua ya watu wengi, lakini inaingia ndani ya ngozi kupitia:
- Kunyolea nywele za kwapa kwa wembe butu, chafu au kinyume na mwelekeo wa nywele (husababisha nywele kujirudisha ndani – ingrown hairs).
- Kuziba kwa tezi za jasho au follicles ya nywele kutokana na jasho kupita kiasi na msuguano wa ngozi.
- Majeraha madogo au mikwaruzo isiyoonekana.
- Usafi mbaya au kutumia taulo, nguo au wembe za wengine.
Mambo yanayoongeza hatari:
- Kisukari (diabetes) – hupunguza kinga ya mwili.
- Kinga dhaifu (k.m. VVU, saratani, au dawa za kinga).
- Kunenepa kupita kiasi (obesity) na moshi wa sigara.
- Ngozi yenye chunusi au magonjwa mengine.
- Joto na unyevu mwingi (kama katika maeneo ya tropiki kama Tanzania).
Dalili za Jipu la Kwapa
Jipu linaanza kama kidonge kidogo chekundu chenye maumivu. Dalili kuu ni:
- Uvimbe mwekundu au wa zambarau, wenye joto na uchungu mkali.
- Kuongezeka kwa saizi (inaweza kufikia saizi ya pea au kubwa zaidi).
- Kichwa cheupe au manjano kinachoonyesha usaha ndani.
- Maumivu yanapozidi wakati wa kusonga au kugusa.
- Wakati mwingine homa, baridi au uvimbe wa tezi za kwapa (lymph nodes).
Katika hali ya HS, majipu yanarudi-rudi, yanatengeneza vichuguu chini ya ngozi na makovu baada ya kupona.
Utambuzi
Daktari hutambua kwa kuangalia. Wakati mwingine anaweza kuchukua sampuli ya usaha kupima bakteria au kuangalia kama ni HS. Usijaribu kutoa usaha mwenyewe nyumbani, kwani inaweza kueneza maambukizi.
Matibabu ya Jipu la Kwapa
Matibabu ya nyumbani (kwa majipu madogo):
- Compress ya joto: Lowesha kitambaa safi kwenye maji ya joto (sio moto sana), kisha weka kwenye jipu kwa dakika 10-15 mara 3-4 kwa siku. Hii inasaidia jipu kuiva na kupasuka yenyewe.
- Usifinye au kutoboa jipu – inaweza kusababisha maambukizi makubwa au makovu.
- Osha eneo kwa sabuni ya antibacterial na maji safi.
- Vaa nguo pana ili kuepuka msuguano.
Matibabu ya hospitali:
- Dawa za antibiotics (kama flucloxacillin au erythromycin) ikiwa jipu ni kubwa au kuna homa.
- Upasuaji mdogo wa kukata na kuondoa usaha (incision and drainage) – hufanywa na daktari.
- Kwa HS: Dawa maalum, antibiotics ndefu, au upasuaji wa kuondoa tezi.
Usitumie dawa bila ushauri wa daktari, hasa ikiwa una kisukari au kinga dhaifu.
Kinga dhidi ya Jipu la Kwapa
- Usafi: Osha kwapa kila siku kwa sabuni, hasa baada ya kufanya kazi au mazoezi.
- Kunyoa vizuri: Tumia wembe mkali na safi, nyoa kulingana na mwelekeo wa nywele, au tumia trimmer badala ya wembe.
- Epuka kushiriki vitu binafsi kama taulo au nguo.
- Tumia deodorant au antiperspirant ili kupunguza jasho.
- Kudumisha uzani mzuri na kuepuka sigara.
- Lishe yenye virutubisho na mazoezi ili kuimarisha kinga ya mwili.
Wakati wa Kwenda Hospitali Mara Moja
- Jipu linazidi kuwa kubwa au chungu sana.
- Homa au baridi kali.
- Maambukizi yanaenea (mstari mwekundu au uvimbe mkubwa).
- Majipu yanarudi-rudi mara kwa mara.
- Una kisukari au ugonjwa mwingine.
Jipu la kwapa linaweza kuwa chungu na kusumbua maisha ya kila siku, lakini kwa matibabu sahihi na kinga, linaweza kupona haraka na kuepukwa. Usiache kuwasiliana na daktari au dermatologist ikiwa tatizo linaendelea. Afya yako ni muhimu – usijitie dawa za kienyeji bila kujua, kwani zinaweza kuzidisha hali.
Makala nyingine
Dalili za Mwanzo za UKIMWI (HIV) Katika Wiki za Kwanza: Ukweli Usiojulikana
