Figo ni miongoni mwa viungo muhimu sana mwilini. Huchuja damu, huondoa taka na maji ya ziada kupitia mkojo, na hushiriki katika kudhibiti uwiano wa maji na madini mwilini.
Tatizo hutokea figo zinapoharibika na kushindwa kufanya kazi yake vizuri. Hali hii inaweza kutokea kwa muda mfupi au kuendelea taratibu kwa miaka. Ugonjwa sugu wa figo (Chronic Kidney Disease – CKD) mara nyingi huanza bila dalili zinazoonekana, ndiyo maana baadhi ya watu hugundua tatizo baada ya figo kuwa zimeathirika kwa kiwango kikubwa.
Kwanini figo zinafeli?
Hakuna sababu moja inayosababisha figo kushindwa kufanya kazi kwa kila mtu. Sababu hutegemea aina ya ugonjwa, umri, historia ya afya na hali nyingine zinazoweza kuathiri figo.
Kwa watu wazima, kisukari na shinikizo la damu ni miongoni mwa sababu kuu za ugonjwa sugu wa figo.
1. Kisukari
Kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu kwa muda mrefu kinaweza kuharibu mishipa midogo na vichujio vya figo. Kadiri uharibifu unavyoendelea, uwezo wa figo kuchuja damu unaweza kupungua.
Mtu mwenye kisukari anapaswa kufuatilia kiwango cha sukari na kuzungumza na mtoa huduma wa afya kuhusu vipimo vya figo. CKD inaweza kuendelea bila dalili za wazi katika hatua za mwanzo.
2. Shinikizo la damu
Shinikizo la damu lisilodhibitiwa linaweza kuharibu mishipa ya damu inayosaidia figo kufanya kazi.
Pia kuna uhusiano wa pande mbili: ugonjwa sugu wa figo unaweza kuongeza au kuzidisha shinikizo la damu, huku shinikizo la damu likiwa sababu muhimu ya uharibifu wa figo.
3. Magonjwa mengine ya figo
Baadhi ya magonjwa yanaweza kuathiri moja kwa moja sehemu zinazochuja damu ndani ya figo. Mifano ni baadhi ya magonjwa ya glomeruli, magonjwa ya kingamwili kama lupus, na ugonjwa wa kurithi wa polycystic kidney disease.
4. Uharibifu wa ghafla wa figo
Figo zinaweza pia kupata uharibifu wa ghafla kutokana na ugonjwa mkali, jeraha, upungufu mkubwa wa maji mwilini au sababu nyingine za kitabibu.
Uharibifu huo wa ghafla unaweza wakati mwingine kuongeza hatari ya matatizo ya muda mrefu ya figo.
5. Baadhi ya dawa
Baadhi ya dawa zinaweza kuathiri figo, hasa zinapotumiwa vibaya au mara kwa mara bila ushauri wa mtaalamu wa afya.
Kwa mfano, matumizi ya mara kwa mara ya baadhi ya dawa za maumivu aina ya NSAIDs, kama ibuprofen na naproxen, yanaweza kuongeza hatari ya uharibifu wa figo. Ikiwa una ugonjwa wa figo au unatumia dawa hizi mara kwa mara, zungumza na mtoa huduma wa afya kabla ya kuendelea nazo.
6. Mawe ya figo yenye matatizo
Mawe ya figo yanaweza kusababisha matatizo katika njia ya mkojo. Katika baadhi ya hali, kidney stones zenye complications zinaweza kuwa miongoni mwa sababu zinazohusishwa na CKD.
7. Historia ya familia na magonjwa mengine
Hatari ya ugonjwa wa figo inaweza kuongezeka ikiwa una historia ya familia ya ugonjwa wa figo. Magonjwa ya moyo, unene uliopitiliza na baadhi ya magonjwa ya kurithi pia yanaweza kuongeza hatari.
Dalili za figo kushindwa kufanya kazi
Changamoto kubwa ni kwamba ugonjwa wa figo unaweza usiwe na dalili katika hatua za mwanzo. Watu wengi wanaweza kuwa na CKD kwa muda bila kujua.
Ndiyo maana mtu aliye kwenye hatari anaweza kuhitaji vipimo vya damu na mkojo hata kama hajisikii mgonjwa.
Kadiri ugonjwa unavyoendelea, baadhi ya dalili zinazoweza kutokea ni pamoja na:
- Kuvimba miguu, vifundo vya miguu au sehemu nyingine za mwili
- Mabadiliko katika kiasi au mara ya kukojoa
- Mkojo wenye povu
- Uchovu
- Kukosa hamu ya kula
- Kichefuchefu au kutapika
- Kuwashwa au kukauka kwa ngozi
- Maumivu ya misuli au kukakamaa
- Kupungua uzito bila kutarajia
- Kupumua kwa shida au maumivu ya kifua katika hatua za juu
Dalili hizi hazimaanishi moja kwa moja kwamba figo zimefeli, kwa sababu zinaweza kusababishwa na matatizo mengine pia. Uchunguzi wa kitabibu unahitajika ili kujua chanzo.
Vipimo vinavyoweza kuonyesha tatizo la figo
Kwa mtu aliye kwenye hatari ya CKD, daktari anaweza kuagiza vipimo vya damu na mkojo.
Vipimo vinaweza kusaidia kuangalia namna figo zinavyofanya kazi, ikiwa ni pamoja na creatinine na eGFR, pamoja na kuangalia albumin kwenye mkojo.
Vipimo vinavyohitajika hutegemea hali ya mtu na historia yake ya afya. Kwa hiyo si vizuri kujitafsiria vipimo mwenyewe bila ushauri wa mtaalamu.
Jinsi ya kupunguza hatari ya figo kuharibika
Hakuna njia moja inayoweza kuzuia kila aina ya ugonjwa wa figo, lakini kudhibiti sababu zinazojulikana za hatari kunaweza kusaidia kulinda afya ya figo.
1. Dhibiti kisukari
Ikiwa una kisukari, fuata mpango wa matibabu uliowekwa na mtoa huduma wa afya na fanya vipimo vinavyopendekezwa.
2. Dhibiti shinikizo la damu
Pima shinikizo la damu mara kwa mara na tumia dawa ulizoandikiwa kulingana na maelekezo ya mtoa huduma wa afya. Kudhibiti shinikizo la damu ni hatua muhimu katika kulinda figo.
3. Kula kwa afya
Lishe yenye afya kwa moyo, yenye mboga, matunda na nafaka zisizokobolewa, pamoja na kupunguza chumvi nyingi, inaweza kusaidia afya kwa ujumla na kudhibiti baadhi ya sababu za hatari.
Mtu ambaye tayari ana CKD anaweza kuhitaji mpango maalum wa chakula kulingana na hatua ya ugonjwa, hivyo usibadili lishe kwa kiwango kikubwa bila ushauri wa mtaalamu.
4. Fanya mazoezi
Shughuli za mwili zinaweza kusaidia kudhibiti uzito, shinikizo la damu na sukari ya damu. Kiasi cha mazoezi kinapaswa kuendana na hali ya afya ya mtu.
5. Epuka kutumia dawa kiholela
Usitumie dawa za maumivu au dawa nyingine mara kwa mara bila kujua kama zinafaa kwako, hasa kama una ugonjwa wa figo au una sababu za hatari.
6. Fanya vipimo ikiwa uko kwenye hatari
Ikiwa una kisukari, shinikizo la damu, ugonjwa wa moyo au historia ya familia ya ugonjwa wa figo, zungumza na mtoa huduma wa afya kuhusu vipimo vya figo.
Je, figo zilizoharibika zinaweza kupona?
Jibu linategemea aina na sababu ya uharibifu.
Ugonjwa sugu wa figo mara nyingi huendelea kwa muda na uharibifu mkubwa wa muda mrefu hauwezi kurejeshwa kikamilifu. Hata hivyo, kutambua tatizo mapema na kudhibiti chanzo kunaweza kusaidia kupunguza au kuchelewesha maendeleo ya ugonjwa.
Figo zikifikia hatua ya kushindwa kufanya kazi kwa kiwango kikubwa, matibabu ya kubadilisha kazi ya figo yanaweza kujumuisha dialysis au upandikizaji wa figo, kulingana na hali ya mgonjwa na tathmini ya timu ya afya.
Wakati gani unapaswa kumuona daktari?
Usisubiri dalili ziwe kali ikiwa una sababu za hatari kama kisukari, shinikizo la damu, ugonjwa wa moyo au historia ya familia ya ugonjwa wa figo.
Pia, ukiwa na dalili zinazokusumbua kama kuvimba mwili, mabadiliko makubwa ya kukojoa, uchovu usioelezeka au dalili nyingine zinazoongezeka, ni muhimu kutafuta tathmini ya kitabibu.
Usitumie makala hii kujitambua au kuanza/kusimamisha dawa. Uchunguzi wa daktari na vipimo vya damu au mkojo ndivyo vinavyoweza kusaidia kujua kama kuna tatizo la figo.
Hitimisho
Kwanini figo zinafeli? Sababu zinaweza kuwa nyingi, lakini kisukari na shinikizo la damu ni miongoni mwa sababu kuu za ugonjwa sugu wa figo kwa watu wazima. Tatizo la figo linaweza kuendelea bila dalili katika hatua za mwanzo, hivyo watu walio kwenye hatari wanapaswa kuzungumza na mtoa huduma wa afya kuhusu vipimo.
Kudhibiti kisukari na shinikizo la damu, kula kwa afya, kuwa na shughuli za mwili, kutumia dawa kwa usahihi na kufanya uchunguzi inapohitajika kunaweza kusaidia kulinda afya ya figo.
